Zniekształcenia poznawcze stanową jeden z najważniejszych i najlepiej zbadanych obszarów współczesnej psychoterapii, psychologii klinicznej oraz nauk o poznaniu (Beck, 2011; Burns, 2005; Greenberger i Padesky, 2015). Zniekształcenia poznawcze definiuje się jako wyolbrzymione, irracjonalne lub usztywnione wzorce myślenia. Prowadzą one do zafałszowanego, stronniczego i niemal zawsze negatywnego postrzegania rzeczywistości (Beck, 1967; Burns, 2005).
Zniekształcenia poznawcze w różnym nasileniu występują u każdego człowieka i same w sobie nie stanowią jednoznacznej patologii. Jednak ich systematyczna obecność, wysokie nasilenie oraz brak elastyczności odgrywają kluczową rolę w powstawaniu, utrwalaniu i nawrotach wielu zaburzeń psychicznych. Dotyczy to w szczególności epizodów depresyjnych, zaburzeń lękowych, fobii społecznych, zaburzeń osobowości oraz uzależnień (Beck, 2011; Beck i in., 1979).
Mechanizm działania i konsekwencje
Umysł człowieka nie funkcjonuje jak bezstronny obiektyw aparatu fotograficznego czy doskonały algorytm analityczny. Zamiast tego przepuszcza wszelkie napływające bodźce przez skomplikowaną sieć filtrów. Składają się na nią doświadczenia z przeszłości, biologiczne predyspozycje, ukształtowane w dzieciństwie przekonania kluczowe oraz aktualny stan emocjonalny (Beck, 2011; Greenberger i Padesky, 2015).
Gdy napływające informacje zostają zinterpretowane w sposób błędny, pojawiają się myśli automatyczne. Generują one bezpośrednie reakcje emocjonalne, fizjologiczne oraz behawioralne (Beck, 2011; Greenberger i Padesky, 2015). Zjawisko to wywiera destrukcyjny wpływ na indywidualny stan jednostki. Rzutuje ono także na poziom sukcesu zawodowego, jakość przywództwa w organizacjach biznesowych, trafność decyzji strategicznych oraz trwałość relacji interpersonalnych (Burns, 2005; Rosenthal i Pittinsky, 2006).
Zrozumienie natury zniekształceń poznawczych wymaga interdyscyplinarnego spojrzenia. Łączy ono historię myśli psychologicznej, neurobiologię, psychologię ewolucyjną, teorię przywództwa oraz zaawansowane procedury terapeutyczne (Beck, 2011; Rosenthal i Pittinsky, 2006).
Niniejszy artykuł stanowi wszechstronną i wyczerpującą analizę tego zjawiska. Pełni ono funkcję kompendium wiedzy naukowej i praktycznej.
Historyczne korzenie
Choć pojęcie zniekształcenia poznawczego weszło do ścisłego kanonu naukowego w drugiej połowie XX wieku, jego filozoficzne korzenie sięgają starożytności (Beck, 2011). Twórcy współczesnej terapii poznawczo-behawioralnej nie ukrywali, że ich koncepcje są dojrzałą, popartą badaniami empirycznymi kontynuacją myśli filozofów stoickich (Beck, 2011; Ellis, 1962).
Szczególne znaczenie przypisuje się Epiktetowi. W Enchiridionie sformułował on tezę, iż ludzi nie niepokoją rzeczy same w sobie, lecz poglądy i wyobrażenia, jakie na ich temat tworzą (Beck, 2011). Stoicy jako pierwsi w historii myśli zachodniej dostrzegli, że afekt nie pojawia się w próżni i nie jest prostą konsekwencją zdarzenia zewnętrznego. Pomiędzy zdarzeniem a emocją pośredniczy proces oceny poznawczej, który może być trafny lub głęboko zaburzony (Beck, 2011). Poglądy te kontynuował Marek Aureliusz. Wskazywał on na możliwość odzyskania kontroli nad własnym życiem emocjonalnym poprzez modyfikację wewnętrznych sądów o świecie.
Psychoanaliza i ograniczenia dawnych nurtów
Przez stulecia intuicje te pozostawały poza zakresem ustrukturyzowanych badań medycznych i psychologicznych. Na przełomie XIX i XX wieku w badaniach nad ludzką psychiką zdominował nurt psychoanalityczny, stworzony przez Sigmunda Freuda (Beck, 2011). Freud koncentrował się na nieświadomych konfliktach oraz mechanizmach obronnych ego. Miałby one chronić jednostkę przed lękiem wywołanym przez nieakceptowalne popędy.
Choć mechanizmy obronne opisywały pewne formy zniekształcania rzeczywistości, psychoanaliza uznawała świadomy strumień myśli za powierzchowny objaw głębszych, ukrytych procesów nieświadomych. Dostęp do nich był możliwy niemal wyłącznie poprzez długotrwałą analizę marzeń sennych i pomyłek językowych (Beck, 2011).
Przełom poznawczy: Albert Ellis i Aaron T. Beck
Przełom poznawczy w psychologii nastąpił w latach 50. i 60. XX wieku. Był on reakcją zarówno na ograniczenia psychoanalizy, jak i na ortodoksyjny behawioryzm, który traktował umysł ludzki jak czarną skrzynkę, uznając jedynie bodziec i reakcję za godne badania (Beck, 2011; Ellis, 1962). Kluczową rolę w tym przełomie odegrali dwaj niezależni badacze: Albert Ellis oraz Aaron T. Beck (Beck, 2011; Beck i in., 1979; Ellis, 1962).
Albert Ellis, początkowo wykształcony jako psychoanalityk, dostrzegł niską efektywność tradycyjnej analizy. W 1955 roku stworzył terapię racjonalno-emotywną, znaną obecnie jako terapia racjonalno-emotywna zachowań (Ellis, 1962). Ellis postawił tezę, że ludzkie cierpienie wywoływane jest przez irracjonalne przekonania. Cechują się one sztywnością, absolutystycznym charakterem oraz brakiem oparcia w faktach (Ellis, 1962). Ellis opracował model ABC:
- Punkt A: zdarzenie aktywujące.
- Punkt B: system przekonań jednostki.
- Punkt C: konsekwencje emocjonalne i behawioralne.
Według Ellisa to punkt B, zawierający irracjonalne przekonania oraz zniekształcenia poznawcze, bezpośrednio generuje punkt C. Celem interwencji jest natomiast punkt D, czyli terapeutyczne podważenie i poddanie w wątpliwość tych fałszywych założeń (Ellis, 1962).
Teoria depresji jako agresji skierowanej do wewnątrz
Równolegle i niezależnie od Ellisa prace badawcze prowadził Aaron T. Beck na Uniwersytecie Pensylwanii (Beck, 1967, 2011; Beck i in., 1979). Beck dążył do dostarczenia empirycznych dowodów na wsparcie psychoanalitycznej teorii depresji jako agresji skierowanej do wewnątrz. W tym celu przeprowadził badania nad marzeniami sennymi i swobodnymi skojarzeniami pacjentów cierpiących na depresję (Beck, 1967). Ku swojemu zaskoczeniu odkrył, że sny pacjentów depresyjnych nie zawierały więcej motywów wrogości niż sny grupy kontrolnej. Charakteryzowały się natomiast motywami porażki, utraty, odrzucenia, niedostateczności i bezwartościowości (Beck, 1967).
Obserwując pacjentów w trakcie sesji, Beck zauważył, że oprócz swobodnych skojarzeń doświadczają oni równoległego strumienia szybkich, automatycznych myśli. Pojawiają się one spontanicznie i są bezpośrednio powiązane z nagłym pogorszeniem nastroju (Beck, 1967, 2011). Badacz zidentyfikował u pacjentów systematyczne błędy w logicznym rozumowaniu, które nazwał zniekształceniami poznawczymi (Beck, 1967, 2011). Beck sformułował pojęcie triady poznawczej depresji. Wykazał w niej, że osoba depresyjna postrzega w sposób systematycznie skrzywiony:
- samą siebie jako niekompetentną i bezwartościową,
- świat zewnętrzny jako pełen wymagań i przeszkód nie do pokonania,
- przyszłość jako pasmo nieuchronnych porażek i cierpienia (Beck, 1967, 2011).
Rozwój i popularyzacja metody
W 1977 roku Beck wraz z A. Johnem Rushem opublikował pierwsze kontrolowane badanie kliniczne. Wykazało ono, że ustrukturyzowana terapia poznawcza jest tak samo skuteczna w leczeniu depresji jak imipramina. Była ona wówczas standardowym lekiem antydepresyjnym (Beck i in., 1979). Wydany w 1979 roku podręcznik Terapia poznawcza depresji autorstwa Becka, Rusha, Shawa i Emery’ego, stał się kamieniem milowym w historii psychiatrii i psychologii (Beck i in., 1979).
W kolejnych latach teoria zniekształceń poznawczych rozwijała się w niezwykle dynamicznym tempie (Beck, 2011; Burns, 2005). David D. Burns w swojej popularnonaukowej książce Radość życia, zsystematyzował listę zniekształceń poznawczych. Uczynił je przystępnymi dla szerokiego grona odbiorców. Udowodnił, że terapia oparta na identyfikacji błędów myślenia przynosi mierzalne efekty terapeutyczne (Burns, 2005). W latach 90. Christine A. Padesky oraz Dennis Greenberger w podręczniku Umysł ponad nastrojem opracowali precyzyjne arkusze zapisu myśli. Stały się one standardowym narzędziem diagnostycznym i terapeutycznym na całym świecie (Greenberger i Padesky, 2015).
Współczesne podejście
Obecnie teoria ta jest rozwijana w ramach tzw. trzeciej fali terapii poznawczo-behawioralnej. Obejmuje ona m.in. terapię schematów Jeffreya Younga, terapię akceptacji i zaangażowania oraz podejścia oparte na uważności (Beck, 2011). Wszystkie współczesne szkoły jednomyślnie potwierdzają, że zniekształcenia poznawcze stanowią fundamentalny mechanizm kształtujący ludzkie doświadczenie emocjonalne i zachowanie (Beck, 2011; Burns, 2005; Greenberger i Padesky, 2015).
Etiologia i mechanizmy neurobiologiczne zniekształceń poznawczych
Pytanie o to, dlaczego ludzki mózg wykazuje powszechną skłonność do generowania błędów poznawczych, wymaga przeanalizowania czynników ewolucyjnych, neurobiologicznych oraz rozwojowych (Beck, 2011). Z tego powodu, zniekształcenia poznawcze nie są przypadkową awarią systemu. Są bezpośrednią konsekwencją sposobu, w jaki ludzki aparat percepcyjny ewoluował w celu zapewnienia przetrwania (Beck, 1967).
Perspektywa ewolucyjna i skróty myślowe
Z perspektywy psychologii ewolucyjnej, mózg człowieka ukształtował się w środowisku zbieracko-łowieckim. W tamtych warunkach priorytetem było natychmiastowe wykrywanie zagrożeń oraz szybkie podejście decyzyjne przy ograniczonej ilości danych. W toku ewolucji wykształciły się tak zwane heurystyki, czyli skrótowe reguły wnioskowania. Umożliwiają one natychmiastową ocenę sytuacji bez konieczności przeprowadzania czasochłonnej, pełnej analizy logicznej.
Przykładowo, błąd polegający na zaklasyfikowaniu bezpiecznego kształtu w trawie jako jadowitego węża nosił minimalny koszt adaptacyjny. Natomiast błąd odwrotny, polegający na wzięciu węża za bezpieczny patyk z powodu zbyt długiego zastanawiania się, prowadził do natychmiastowej śmierci. W efekcie dobór naturalny faworyzował mózgi wykazujące wyraziste skrzywienie w stronę pesymizmu, katastrofizacji oraz generalizacji (Beck, 1967). Sprawnie działające w świecie pierwotnym skróty myślowe przekształcają się współcześnie, w destrukcyjne zniekształcenia poznawcze (Beck, 2011; Rosenthal i Pittinsky, 2006).
Ujęcie neurobiologiczne i schematy poznawcze
W ujęciu neurobiologicznym i poznawczym zniekształcenia poznawcze wynikają ze sposobu, w jaki mózg tworzy i utrwala schematy poznawcze (Beck, 2011). Schemat poznawczy to hipotetyczna struktura neuronalna i mentalna. Organizuje ona wiedzę o świecie, wyznacza ramy dla interpretacji nowych bodźców oraz steruje procesami uwagi i pamięci (Beck, 1967, 2011). Na najgłębszym poziomie tej struktury znajdują się przekonania kluczowe. Stanowią one absolutne, sztywne i bezdyskusyjne uogólnienia dotyczące własnej osoby, innych ludzi oraz otaczającego świata (Beck, 1967, 2011).
Czasami w wyniku trudnych doświadczeń kształtują się negatywne przekonania kluczowe. Gdy pojawia się brak emocjonalnego oparcia, krytykowanie, odrzucenie czy trauma, umysł dąży do zachowania spójności poznawczej (Beck, 2011). Przekonanie kluczowe o własnej niekompetencji lub bezwartościowości działa jak specyficzny, skrzywiony filtr percepcyjny (Beck, 1967, 2011).
Wszystkie informacje napływające ze środowiska, które są zgodne z tym przekonaniem, są natychmiast kodowane, wyolbrzymiane i włączane do schematu (Beck, 1967). Z kolei informacje sprzeczne z negatywnym przekonaniem kluczowym, jak sukcesy, komplementy czy oznaki uznania, są automatycznie odrzucane, umniejszane, aby potwierdzić pierwotną hipotezę (Beck, 1967; Burns, 2005).
Rola zniekształceń i wpływ stresu
Zniekształcenia poznawcze są właśnie tymi narzędziami, za pomocą których umysł dokonuje obróbki danych, aby pasowały do istniejącego schematu (Beck, 1967; Burns, 2005). Proces ten odbywa się automatycznie, poza pełną świadomością jednostki, wywołując natychmiastową reakcję afektywną oraz impuls do określonego działania (Beck, 1967, 2011).
Rozwój neurobiologii społecznej pokazuje również, że pod wpływem silnego stresu oraz aktywacji ciała migdałowatego następuje osłabienie funkcjonowania kory przedczołowej. Odpowiada ona za logikę, planowanie, elastyczność i obiektywną ocenę sytuacji. W stanie wzbudzenia emocjonalnego mózg automatycznie przełącza się na bardziej prymitywne, zero-jedynkowe tryby przetwarzania informacji, co drastycznie nasila zniekształcenia poznawcze.
Lista zniekształceń poznawczych
W celu dokładnego zrozumienia oraz neutralizacji błędnych wzorców myślenia, konieczne jest przeprowadzenie szczegółowej analizy klasycznych i współczesnych zniekształceń poznawczych. Zostały one zidentyfikowane w literaturze klinicznej (Beck, 2011; Burns, 2005; Greenberger i Padesky, 2015). Poniższy zestaw przedstawia pełną listę zniekształceń poznawczych. Został on wzbogacony o mechanizmy psychologiczne oraz przykłady. Pochodzą one zarówno z życia prywatnego, jak i z obszaru biznesu oraz zarządzania (Beck, 2011; Burns, 2005).
Myślenie spolaryzowane
Myślenie spolaryzowane nazywane jest w literaturze naukowej również myśleniem czarno-białym, dychotomicznym lub w kategoriach wszystko albo nic. Polega ono na postrzeganiu sytuacji, ludzi, relacji oraz własnych osiągnięć w dwóch skrajnych kadrach. Dzieje się to bez uwzględniania istnienia continuum oraz wszelkich odcieni szarości (Beck, 2011; Burns, 2005). Osoba ulegająca temu zniekształceniu zakłada jedną rzecz. Uważa ona, że jeśli coś nie jest całkowicie doskonałe, to staje się całkowitą porażką (Beck, 2011; Burns, 2005). Zniekształcenie to stanowi fundament sztywnego, destrukcyjnego perfekcjonizmu (Burns, 2005).
W życiu prywatnym przykładem jest sytuacja osoby przestrzegającej diety. Taka osoba po zjedzeniu małego kawałka czekolady dochodzi do wniosku, że cały plan żywieniowy został nieodwracalnie zniszczony. W związku z tym zjada resztę opakowania, uciekając w poczucie bezsilności. Innym przykładem jest relacja osobista. W tej relacji po pierwszej sprzeczce z partnerem jednostka uznaje, że związek jest kompletnym fiaskiem i nie ma żadnego sensu.
W biznesie myślenie spolaryzowane ujawnia się w określonych warunkach. Dzieje się tak, gdy menedżer ocenia projekt, w którym wystąpiło drobne opóźnienie harmonogramu, jako całkowitą katastrofę organizacyjną. Ignoruje on przy tym fakt, że kluczowe wskaźniki jakościowe i budżetowe zostały zachowane. Podobnie postępuje przedsiębiorca uznający, że albo zdominuje cały rynek i stanie się liderem branży, albo jego firma jest bezwartościowym przedsięwzięciem. Podejmuje on często skrajnie niebezpieczne, nieprzemyślane ryzyko operacyjne (Burns, 2005).
Katastrofizacja
Katastrofizacja określana jest także jako czarnowidztwo lub przepowiadanie przyszłości w najczarniejszych barwach. Polega ona na zakładaniu najgorszego możliwego scenariusza rozwoju wydarzeń. Dzieje się to bez uwzględnienia bardziej prawdopodobnych i realistycznych alternatyw (Beck, 2011; Burns, 2005). Osoba dotknięta tym zniekształceniem traktuje skrajnie nieprawdopodobne nieszczęście w specyficzny sposób. Traktuje je tak, jakby było ono nieuchronnym faktem (Beck, 2011).
W życiu prywatnym przykładem jest rodzic. Gdy nastoletnie dziecko nie wraca do domu dokładnie o wyznaczonej, rodzic natychmiast doznaje napadu paniki. Jest on wtedy święcie przekonany, że dziecko zginęło w tragicznym wypadku drogowym.
W biznesie katastrofizacja zachodzi w określonych momentach. Dzieje się tak wtedy, gdy dyrektor finansowy po informacji o nieznacznym spadku marży sprzedażowej w jednym kwartale dochodzi do wniosku, że przedsiębiorstwo nieuchronnie zmierza do bankructwa. Taka myśl skłania go do gwałtownego zamrożenia wszelkich inwestycji rozwojowych oraz do drastycznych zwolnień kluczowych kadr (Burns, 2005).
Czytanie w myślach
Czytanie w myślach polega na wyciąganiu arbitralnych wniosków. Dotyczą one tego, co myślą, czują lub jak oceniają nas inni ludzie. Wnioski te wyciąga się bez posiadania wystarczających, obiektywnych dowodów potwierdzających te założenia (Beck, 2011). Osoba stosująca to zniekształcenie poznawcze jest całkowicie przekonana o jednej rzeczy. Uważa ona, że znane są jej skrywane intencje i opinie otoczenia, które najczęściej dotyczą jej własnych rzekomych wad (Beck, 2011).
W życiu prywatnym przykładem jest sytuacja, w której osoba mija na ulicy znajomego. Znajomy odpowiada na powitanie krótkim kiwnięciem ręką. Osoba natychmiast uznaje, że znajomy nią gardzi, uważa ją za kogoś gorszego i nie chce mieć z nią nic wspólnego. W rzeczywistości znajomy był jednak głęboko zamyślony z powodu trudnej sytuacji rodzinnej.
W biznesie czytanie w myślach pojawia się w konkretnych okolicznościach. Dzieje się tak, gdy pracownik podczas wygłaszania prezentacji dostrzega, że przełożony spogląda na zegarek lub marszczy brwi. Mówca natychmiast przyjmuje założenie, że przełożony uważa jego wystąpienie za kompromitujące i głupie. To prowadzi do silnego stresu, jąkania się i gubienia wątku.
Jasnowidztwo i pytania w kategoriach “co będzie, jeśli…”
Jasnowidztwo oraz powiązane z nim myślenie w kategoriach “co będzie, jeśli…” opiera się na specyficznym mechanizmie. Polega ono na arbitralnym przewidywaniu, że przyszłe wydarzenia przyjmą wybitnie niekorzystny obrót. Następnie człowiek traktuje to przewidywanie jako pewnik (Beck, 2011). Pytanie “co będzie, jeśli…” uruchamia niekończący się ciąg negatywnych hipotez. Każda kolejna hipoteza wywołuje przy tym coraz większy lęk (Beck, 2011).
W życiu prywatnym człowiek rozważa zapisanie się na kurs nauki pływania. Zadaje sobie wtedy pytania: “co będzie, jeśli dostanę skurczu, zacznę tonąć na oczach wszystkich i wyjdę na nieudacznika?”. To skutkuje całkowitym zaniechaniem próby oraz rezygnacją z aktywności.
W biznesie lider zespołu powstrzymuje się przed zgłoszeniem innowacyjnego projektu usprawnienia produkcji. Myśli on przy tym: “co będzie, jeśli zarząd odrzuci mój wniosek i uzna, że nie rozumiem realiów rynkowych spółki?”. Takie myślenie blokuje rozwój organizacji i utrzymuje przestarzałe procedury (Burns, 2005).
Lekceważenie i umniejszanie pozytywów
Zniekształcenie to polega na bezpodstawnym odrzucaniu, ignorowaniu lub unieważnianiu pozytywnych doświadczeń, osiągnięć, komplementów oraz cech osobistych. Dzieje się tak poprzez upieranie się, że nie mają one żadnego znaczenia. Poza tym były dziełem ślepego trafu lub czymś oczywistym (Beck, 2011; Burns, 2005). Jest to aktywna formuła dyskwalifikowania własnych sukcesów.
W życiu prywatnym osobie, która zorganizowała od podstaw udane przyjęcie rocznicowe dla rodziny, składane są liczne pochwały. Osoba ta automatycznie wygłasza jednak stwierdzenie, że to żaden wyczyn. Potrawa i tak była przypalona, a goście chwalili wyłącznie z grzeczności.
W biznesie menedżer doprowadził do pozyskania kluczowego klienta rynkowego. Uważa on jednak, że sukces ten się nie liczy. Twierdzi tak, ponieważ klient sam szukał wykonawcy, a rola zespołu ograniczała się jedynie do podpisania przygotowanej umowy.
Negatywny filtr
Negatywny filtr znany jest również jako selektywna uwaga lub efekt czarnych okularów. Polega on na skupianiu wyłącznej uwagi na jednym negatywnym szczególe danej sytuacji. Jednocześnie człowiek ignoruje pełny, bogaty i często pozytywny kontekst (Beck, 1967; Burns, 2005). Jeden negatywny detal zatruwa w oczach jednostki całe doświadczenie (Burns, 2005).
W życiu prywatnym prelegent przeprowadził dwugodzinny warsztat, w którym uczestniczyło pięćdziesiąt osób. Czterdzieści dziewięć osób wystawiło oceny celujące. Jednak prelegent spędza kolejne tygodnie na zamartwianiu się jedną krytyczną uwagą.
W biznesie dyrektor operacyjny przeprowadza analizę roczną spółki, w której zrealizowano dziewięć z dziesięciu celów biznesowych. Poświęca on jednak całe zebranie zarządu na krytykę jedynego niedociągnięcia. W ten sposób buduje w zespole poczucie klęski i demotywacji (Burns, 2005).
Tendencyjny wybór faktów
Tendencyjny wybór faktów stanowi rozwiniętą, aktywną formę negatywnego filtra oraz błędu konfirmacji. Polega on na natychmiastowym przekształcaniu przeżyć neutralnych lub jednoznacznie pozytywnych w ich negatywne przeciwieństwa. Robi się to po to, aby dostosować je do posiadanego wcześniej negatywnego przekonania.
W życiu prywatnym ktoś otrzymuje niespodziewany, ciepły prezent od współmałżonka. Zamiast poczuć radość, osoba ta natychmiast dochodzi do wniosku, że partner ma coś do ukrycia lub dokonał zdrady. Uważa ona, że partner próbuje w ten sposób odkupić swoje winy.
W biznesie analityk rynkowy interpretuje stabilny, bezpieczny wzrost wskaźników finansowych konkurencyjnej firmy w specyficzny sposób. Nie traktuje go jako dowodu jej zdrowej strategii, lecz jako celową manipulację księgową. Ma ona na celu uśpienie czujności inwestorów przed nieuchronnym upadkiem (Burns, 2005).
Nadmierne uogólnianie
Nadmierne uogólnianie, czyli generalizacja, polega na wyciąganiu daleko idących, uniwersalnych i absolutnych wniosków. Wnioski te wyciąga się na podstawie pojedynczego wydarzenia lub zaledwie kilku epizodów (Beck, 2011; Burns, 2005). Zniekształcenie to charakteryzuje się stałym używaniem słów kwantyfikujących. Do takich słów należą: zawsze, nigdy, wszyscy, nikt, wszystko, nic (Burns, 2005).
W życiu prywatnym osoba, która została odrzucona na pierwszej randce, wyciąga konkretny wniosek. Uważa, że nigdy z nikim się nie umówi. Dodatkowo żadna osoba nie zwróci na nią uwagi i do końca życia pozostanie samotna.
W biznesie handlowiec po odmowie złożonej przez pierwszego klienta w danym miesiącu stwierdza coś ogólnego. Twierdzi on, że w tym sektorze nikt niczego nie kupi a próby sprzedaży nie przyniosą rezultatów.
Nadużywanie imperatywów
Nadużywanie imperatywów opisywane jest również jako nadmierne stosowanie stwierdzeń typu “powinienem”, “muszę”, “należy”, “trzeba”. Polega ono na ocenianiu siebie, innych ludzi oraz całego świata przez pryzmat nierealistycznych, sztywnych nakazów moralnych i wykonawczych (Burns, 2005). Stosowanie tych kategorycznych słów wobec siebie rodzi przewlekłe poczucie winy, wstydu i przytłoczenia. Natomiast kierowanie ich pod adresem innych wywołuje frustrację, gniew i zachowania agresywne (Burns, 2005).
W życiu prywatnym kobieta wmawia sobie określone rzeczy. Uważa, że powinna zawsze być uśmiechnięta, nigdy nie okazywać zmęczenia i idealnie godzić karierę zawodową z prowadzeniem domu. To doprowadza ją do głębokiego wyczerpania psychicznego.
W biznesie lider zespołu uważa, że pracownicy powinni bezapelacyjnie domyślać się jego intencji bez konieczności jasnego komunikowania oczekiwań. A gdy tak się nie dzieje, reaguje wybuchami złości i oskarżeniami o brak profesjonalizmu (Burns, 2005).
Personalizacja
Personalizacja nazywana jest także ksobnością lub braniem wszystkiego do siebie. Polega ona na przypisywaniu sobie nieadekwatnej, wyłącznej odpowiedzialności za negatywne zdarzenia zewnętrzne. Dzieje się tak, podczas gdy w rzeczywistości czynnik osobisty był jedynie jednym z wielu elementów (Beck, 1967; Beck, 2011). Następuje tu całkowite pomylenie realnego wpływu z nierealistyczną kontrolą nad zachowaniem innych.
W życiu prywatnym matka płacze i twierdzi, że jest beznadziejnym rodzicem. Dzieje się tak, ponieważ jej pełnoletnie dziecko ma trudności z wyborem kierunku studiów lub przeżywa kryzys emocjonalny.
W biznesie kierownik projektu uważa, że kluczowy klient zerwał współpracę wyłącznie z powodu jego złego stylu komunikacji. Ignoruje on przy tym fakt, że korporacja klienta ogłosiła upadłość z powodu globalnych przemian rynkowych (Burns, 2005).
Uzasadnianie emocjonalne
Uzasadnianie emocjonalne, czyli rozumowanie emocjonalne. Polega na przyjmowaniu własnych stanów afektywnych i subiektywnych odczuć jako niepodważalnego dowodu na obiektywną prawdę o rzeczywistości. Logika tego błędu sprowadza się do prostej formuły. Brzmi ona: skoro czuję się w określony sposób, to sytuacja dokładnie tak wygląda.
W życiu prywatnym osoba myśli w specyficzny sposób. “Czuję przerażający lęk przed wejściem do windy, co dowodzi tego, że winda za chwilę się zerwie i zginę”.
W biznesie dyrektor operacyjny oświadcza na zebraniu. “Czuję głęboki niepokój i niechęć w stosunku do tego dostawcy, zatem jest on bezsprzecznie oszustem”. Odrzuca on w ten sposób pozytywne wyniki audytów i bezprzedmiotowo przerywa negocjacje (Burns, 2005).
Etykietowanie
Etykietowanie stanowi skrajną, głęboko zredukowaną postać nadmiernego uogólniania. Polega ono na przyklejaniu sztywnych, całościowych, negatywnych etykiet sobie lub innym ludziom na podstawie pojedynczych błędów lub incydentów. Zamiast opisać konkretny błąd, stawia się znak równości między całą tożsamością człowieka a jego potknięciem.
W życiu prywatnym człowiek po popełnieniu pomyłki przy wypełnianiu deklaracji podatkowej nie mówi, że zrobił błąd rachunkowy. Konkluduje on natomiast: “jestem skończonym idiotą i życiowym nieudacznikiem”.
W biznesie przełożony po jednym niedociągnięciu pracownika nazywa go przed całym zespołem leniuchem i jednostką bezużyteczną. W ten sposób trwale niszczy jego autorytet i motywację (Burns, 2005).
Przesadzanie i bagatelizowanie
Zniekształcenie poznawcze określane jest również jako wyolbrzymianie i umniejszanie lub efekt lornetki. Polega ono na nieproporcjonalnym powiększaniu własnych błędów, słabości i zagrożeń. Jednocześnie człowiek drastycznie zmniejsza znaczenie własnych zalet, sukcesów i zasobów (Beck, 1967; Burns, 2005).
W życiu prywatnym osoba po drobnym przejęzyczeniu na spotkaniu towarzyskim uważa, że całkowicie się skompromitowała i jej reputacja została zniszczona. Swoje liczne, wieloletnie osiągnięcia społeczne uznaje natomiast za bezwartościowe.
W biznesie zarząd firmy wyolbrzymia pojawienie się nowego, małego konkurenta do rozmiarów śmiertelnego zagrożenia dla egzystencji spółki. Bagatelizuje on przy tym własny, ponad osiemdziesięcioprocentowy udział w rynku oraz miliony kapitału rezerwowego (Burns, 2005).
Obwinianie
Obwinianie stanowi mechaniczne odwrócenie personalizacji. Polega ono na przekonaniu, że własne negatywne emocje, niepowodzenia czy błędne decyzje są wyłącznie wynikiem działania czynników zewnętrznych, innych ludzi lub niesprzyjającego losu. Człowiek całkowicie neguje przy tym własną odpowiedzialność i wpływ na sytuację.
W życiu prywatnym partner uzależniony od substancji twierdzi: “piję wyłącznie przez to, że żona nieustannie suszy mi głowę i nie okazuje zrozumienia”.
W biznesie szef działu sprzedaży tłumaczy kompletne fiasko kwartalne wyłącznie opieszałością działu marketingu. Ignoruje on całkowicie fakt, że sam zatwierdził błędne cenniki i złą strategię dystrybucyjną (Burns, 2005).
Niesprawiedliwe porównania
Niesprawiedliwe porównania polegają na ocenianiu własnej osoby przez pryzmat nierealistycznych punktów odniesienia. Najczęściej odbywa się to poprzez zestawianie swoich najsłabszych stron z wyselekcjonowanymi, najwybitniejszymi osiągnięciami innych ludzi. Prowadzi to do nieustannego poczucia niższości lub nieuzasadnionej wyższości.
W życiu prywatnym osoba rozpoczynająca amatorskie bieganie porównuje swoje czasy z wynikami zawodowych olimpijczyków. Dochodzi ona potem do wniosku, że jej wysiłek jest żałosny.
W biznesie młoda firma technologiczna porównuje swoje wskaźniki finansowe z pierwszego roku działalności z dojrzałą korporacją globalną. To wywołuje w zespole poczucie bezsensu dalszej pracy (Burns, 2005).
Rozpamiętywanie przeszłości
To zniekształcenie poznawcze polega na uporczywym, bezowocnym skupianiu uwagi na dawnych błędach, porażkach, niesprawiedliwościach i doznanych krzywdach. Człowiek robi to zamiast podejmować konstruktywne działania w teraźniejszości. Stan ten charakteryzuje się ciągłym poczuciem żalu i resentymentu.
W życiu prywatnym człowiek spędza każdy wieczór na rozpamiętywaniu faktu, że dwadzieścia lat temu nie zdecydował się na studia zagraniczne. To paraliżuje jego obecne decyzje życiowe.
W biznesie zarząd firmy spędza miesiące na analizowaniu przyczyn utraty dawnego kontraktu sprzed kilku lat. Zamiast tego powinien przeznaczyć zasoby na pozyskanie nowych klientów (Burns, 2005).
Magiczne myślenie
Magiczne myślenie polega na nierealistycznym przekonaniu, że sytuacja życiowa, relacyjna lub samopoczucie emocjonalne ulegną automatycznej, doskonałej poprawie. Warunkiem jest spełnienie jednego warunku zewnętrznego, który nie posiada bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego z problemem.
Osoba myśli, że jej problemy osobiste, finansowe i zdrowotne znikną w momencie, gdy zmieni mieszkanie na większe.
W biznesie zarząd wierzy, że zakup najnowszego oprogramowania zarządczego automatycznie wyeliminuje głębokie konflikty interpersonalne i brak zaufania w zespole (Rosenthal i Pittinsky, 2006).
Niedoszacowanie umiejętności radzenia sobie
Zniekształcenie poznawcze polega na chronicznym, nieuzasadnionym zaniżaniu własnych zdolności do poradzenia sobie z trudnościami, negatywnymi emocjami czy nieprzewidzianymi wyzwaniami.
W życiu prywatnym człowiek odmawia udziału w wyjeździe integracyjnym z powodu konkretnego przekonania. Uważa on, że jeśli poczuje choćby lekki lęk, to całkowicie się załamie i straci panowanie nad sobą.
W biznesie wybitny inżynier odmawia przyjęcia awansu na stanowisko dyrektorskie. Twierdzi on, że w przypadku pierwszego kryzysu w zespole nie będzie w stanie podjąć żadnej decyzji (Burns, 2005).
Przesadny perfekcjonizm
Przesadny perfekcjonizm polega na przyjęciu bezwzględnie wysokich standardów wykonania jako jedynego akceptowalnego miernika wartości (Beck, 1967; Burns, 2005). Błąd lub niedoskonałość są w tym ujęciu traktowane jako ostateczna katastrofa.
W życiu prywatnym student spędza dziesiątki godzin na poprawianiu przecinków w pracy pisemnej. Wynika to z lęku przed otrzymaniem oceny bardzo dobrej zamiast celującej.
W biznesie zespół programistów wstrzymuje wdrożenie gotowego i funkcjonalnego systemu operacyjnego przez rok. Dzieje się to z powodu poszukiwania idealnej czystości kodu, co pozwala konkurencji na przejęcie rynku (Burns, 2005).
Efekt halo
Efekt halo, nazywany efektem aureoli, polega na uleganiu ogólnemu pozytywnemu lub negatywnemu wrażeniu. Jedna wyrazista cecha człowieka rzutuje w nim na całościową, bezkrytyczną ocenę jego osobowości, uczciwości i kompetencji.
W życiu prywatnym uznanie kogoś za osobę wysoce atrakcyjną fizycznie prowadzi do automatycznego przypisania jej mądrości, dobroci i pełnej uczciwości.
W biznesie zatrudnienie kandydata na kluczowe stanowisko menedżerskie następuje wyłącznie na podstawie jego wysokiej charyzmy i elokwencji. Towarzyszy temu całkowite pominięcie braku kompetencji analitycznych (Burns, 2005).
Upraszczanie i skróty myślowe
Powyższe zniekształcenie poznawcze polega na podejmowaniu brzemiennych w skutki decyzji na podstawie zaledwie kilku wybiórczych faktów. Dzieje się to bez wglądu w szerszy, złożony obraz sytuacji.
W życiu prywatnym podjęcie decyzji o zerwaniu wieloletniej relacji następuje na podstawie jednej niezręcznej wypowiedzi partnera.
W biznesie dochodzi do natychmiastowego zamknięcia całej linii produktowej na podstawie jednego negatywnego komentarza na Facebook (Burns, 2005).
Samokrytyka i surowa samoocena
Zniekształcenie to opiera się na błędnym przekonaniu. Zakłada ono, że jedynym środkiem motywującym do rozwoju jest surowe karanie się w myślach. I to za każde najmniejsze odchylenie od doskonałości.
W życiu prywatnym człowiek nieustannie biczuje się myślami po popełnieniu drobnej gafy językowej w rozmowie ze znajomymi.
W biznesie lider odniósł ogromny sukces rynkowy. Spędza on jednak bezsenne noce na myśleniu o jednym slajdzie, który nie wyświetlił się płynnie podczas prezentacji (Burns, 2005).
Samousprawiedliwiające zniekształcenia poznawcze
Zniekształcenia te zostały opisane szczegółowo w psychologii resocjalizacyjnej oraz psychologii społecznej (Barriga i in., 2005). Polegają one na egocentrycznym zniekształcaniu faktów. Robi się to w celu obrony własnej samooceny, zneutralizowania poczucia winy oraz usprawiedliwienia nieetycznych zachowań. Należą do nich wyprzedzające przypisywanie złych intencji innym oraz obwinianie ofiary. Zalicza się tu zasłanianie się fałszywą zgodnością poprzez twierdzenie, że skoro wszyscy kłamią, to własne nieuczciwe zachowanie jest normą.
Zniekształcenia poznawcze w biznesie, przywództwie i decyzjach strategicznych
W środowisku biznesowym zniekształcenia poznawcze wywierają przemożny wpływ na strategię organizacji. Wpływają one także na zarządzanie ryzykiem, kulturę organizacyjną oraz jakość przywództwa (Rosenthal i Pittinsky, 2006). Szczególnym obszarem badań nad zniekształceniami poznawczymi w biznesie jest psychologia przywództwa narcystycznego. Została ona przeanalizowana wyczerpująco przez Setha A. Rosenthala i Todda L. Pittinsky’ego z Harvard University (Rosenthal i Pittinsky, 2006).
Liderzy o nasilonych cechach narcystycznych charakteryzują się konkretnym zestawem cech. Posiadają oni wielkościowy system przekonań, wyolbrzymione poczucie własnej ważności oraz stałe zapotrzebowanie na podziw. Cechuje ich także znaczący deficyt empatii (Rosenthal i Pittinsky, 2006). Ich motywacją do objęcia przywództwa nie jest troska o instytucję czy pracowników. Wynika ona z egocentrycznej potrzeby władzy, prestiżu i potwierdzenia własnej wyższości (Rosenthal i Pittinsky, 2006). Rosenthal i Pittinsky wskazują na ważną zależność. Narcystyczni liderzy posiadają charyzmę i śmiałe wizje, które mogą inspirować w momentach kryzysowych. Jednak w dłuższej perspektywie ich zniekształcenia poznawcze prowadzą do destrukcji organizacji (Rosenthal i Pittinsky, 2006).
Funkcjonowanie narcystycznego lidera
Analiza funkcjonowania narcystycznego lidera ujawnia występowanie skrajnych, splecionych ze sobą błędów myślenia. Są to następujące kwestie:
- Arrogancja i pycha wynikają ze zniekształceń wielkościowych. Prowadzą one do utraty badania rzeczywistości (Rosenthal i Pittinsky, 2006). Lider ulega negatywnemu filtrowi oraz tendencyjnemu wyborowi faktów. Ignoruje on przy tym ostrzeżenia analityków, sygnały rynkowe oraz porady doradców (Burns, 2005; Rosenthal i Pittinsky, 2006).
- Ukryte poczucie niższości i podatność na zranienie wywołują określone reakcje. Sprawiają one, że lider traktuje każdą, nawet najbardziej merytoryczną krytykę jako głęboki, osobisty atak (Rosenthal i Pittinsky, 2006). Reaguje on zniekształceniem w postaci czytania w myślach. Pojawia się także myślenie spolaryzowane oraz niekontrolowany gniew (Burns, 2005; Rosenthal i Pittinsky, 2006).
- Brak empatii uniemożliwia liderowi zrozumienie perspektywy podwładnych, klientów i partnerów handlowych (Rosenthal i Pittinsky, 2006). Rozumienie świata opiera się na perspektywie egocentrycznej. To skutkuje podejmowaniem nierealistycznych decyzji strategicznych (Rosenthal i Pittinsky, 2006).
- Paranoja i obwinianie skłaniają lidera do konkretnych działań. Prowadzą one do kreowania wrogów wewnątrz organizacji (Rosenthal i Pittinsky, 2006). Przeświadczony o własnej nieomylności lider obwinia pracowników za wszelkie niepowodzenia. Ucieka się przy tym do zastraszania, manipulacji i czystek kadrowych (Rosenthal i Pittinsky, 2006).
Zniekształcenia poznawcze w relacjach interpersonalnych i życiu prywatnym
W sferze osobistej zniekształcenia poznawcze stanowią główne źródło konfliktów małżeńskich. Prowadzą one także do dysfunkcji wychowawczych, izolacji społecznej oraz zaburzeń afektywnych (Beck, 2011; Burns, 2005; Greenberger i Padesky, 2015).
W relacjach partnerskich czytanie w myślach oraz personalizacja generują niszczące błędne koła komunikacyjne. Partner widzi milczenie drugiej strony. Zamiast zapytać o przyczynę, uruchamia on zniekształcenie ksobne i myśli: “milczy, ponieważ ma mnie dosyć i chce mi dokuczyć”. W reakcji na to automatyczne założenie wycofuje się lub wypowiada agresywny komentarz. To wywołuje rzeczywisty gniew u drugiej strony, stając się samospełniającym się proroctwem.
W obszarze wychowania pojawiają się konkretne mechanizmy. Nadużywanie imperatywów (“moje dziecko musi być najlepsze we wszystkim”). Niesprawiedliwe porównania (“zobacz, jak świetnie radzi sobie dziecko znajomych”) rodzą w młodym człowieku przekonanie o własnej niedostateczności. Kształtują one negatywne przekonania kluczowe, które w dorosłym życiu przekształcą się w utrwalone zniekształcenia poznawcze (Beck, 1967).
Z kolei w wymiarze jednostkowym zniekształcenia poznawcze napędzają konkretne jednostki chorobowe. Mają one następującą specyfikę:
- W depresji dominują określone mechanizmy. Są to negatywny filtr, umniejszanie pozytywów, nadmierne uogólnianie oraz etykietowanie. Więzi to człowieka w poczuciu bezsilności i beznadziei (Beck, 2011; Burns, 2005).
- W zaburzeniach lękowych i panice kluczową rolę odgrywa katastrofizacja bodźców płynących z ciała. Przykładem jest przyspieszone bicie serca, które jest błędnie interpretowane jako śmiertelny stan zagrożenia życia (Greenberger i Padesky, 2015).
W fobii społecznej czytanie w myślach oraz przesadne wymogi perfekcjonizmu wywołują poważne skutki. Paraliżują one zdolność człowieka do wchodzenia w naturalne relacje z ludźmi (Beck, 1967, 2011).
Metodologia identyfikacji, weryfikacji i neutralizacji zniekształceń poznawczych
Wiedza naukowa na temat tego, czym są zniekształcenia poznawcze, osiąga pełną wartość praktyczną w określonym momencie. Dzieje się tak w momencie zastosowania sprawdzonych procedur terapeutycznych i samopomocowych (Beck, 2011; Burns, 2005). Psychoterapia poznawczo-behawioralna wypracowała rzetelne metody restrukturyzacji poznawczej. Zostały one zweryfikowane empirycznie i umożliwiają identyfikację, podważenie oraz zmianę skrzywionych wzorców myślenia (Beck, 2011; Greenberger i Padesky, 2015).
Identyfikacja myśli automatycznych i gorących myśli
Pierwszym etapem pracy jest rozwinięcie uważności w stosunku do własnego strumienia myśli (Beck, 2011). Jednostka uczy się wyłapywać myśli automatyczne. Dzieje się to w momentach gwałtownych zmian nastroju, wzrostu lęku czy złości (Beck, 2011; Greenberger i Padesky, 2015). Kluczowe pytanie brzmi: co właśnie przeszło mi przez myśl? (Beck, 1967, 2011).
Spośród wielu myśli wyłaniających się w danej sytuacji należy zidentyfikować gorącą myśl (Greenberger i Padesky, 2015). Gorąca myśl to konkretne stwierdzenie lub obraz umysłowy. Niesie on ze sobą największy ładunek emocjonalny. W sposób najbardziej bezpośredni wywołuje cierpienie lub nieadaptacyjne zachowanie (Greenberger i Padesky, 2015).
Prowadzenie protokołu zapisu myśli
Podstawowym narzędziem operacyjnym w terapii jest protokół zapisu myśli. Został on opracowany szczegółowo przez Greenbergera i Padesky (2015). Zapis myśli pozwala na rozłożenie trudnego doświadczenia na czynniki pierwsze. Umożliwia także przeanalizowanie go w sposób obiektywny (Greenberger i Padesky, 2015). Pełna struktura zapisu myśli obejmuje siedem kolejnych kroków opisowych.
- Krok pierwszy polega na precyzyjnym opisaniu sytuacji (Greenberger i Padesky, 2015). Należy określić kto, co, kiedy i gdzie się wydarzyło. Opis należy ograniczyć do konkretnych faktów z ram czasu nieprzekraczających kilkunastu minut, bez zamieszczania własnych ocen (Greenberger i Padesky, 2015).
- Krok drugi to określenie nastrojów i emocji (Greenberger i Padesky, 2015). Polega on na nazwaniu odczuwanych emocji jednym lub dwoma słowami. Obejmuje także ocenę ich nasilenia w skali od zera do stu procent (Greenberger i Padesky, 2015).
- Krok trzeci polega na spisaniu automatycznych myśli i obrazów (Greenberger i Padesky, 2015). Należy wypisać wszystkie myśli, które pojawiły się w głowie tuż przed zmianą nastroju. Następnie trzeba wyznaczyć i zakreślić gorącą myśl (Greenberger i Padesky, 2015).
- Krok czwarty to zgromadzenie dowodów potwierdzających gorącą myśl (Greenberger i Padesky, 2015). Należy wypisać wyłącznie twarde, obiektywne fakty przemawiające za prawdziwością tej myśli. Trzeba przy tym surowo wykluczyć domysły, opinie i interpretacje (Greenberger i Padesky, 2015).
- Krok piąty polega na poszukiwaniu dowodów podważających gorącą myśl (Greenberger i Padesky, 2015). Obejmuje on aktywne, wnikliwe poszukiwanie informacji i faktów sprzecznych z gorącą myślą (Greenberger i Padesky, 2015). Jest to kluczowy etap przełamujący negatywny filtr poznawczy (Greenberger i Padesky, 2015).
- Krok szósty to sformułowanie myśli alternatywnych lub zrównoważonych (Greenberger i Padesky, 2015). Polega na stworzeniu nowego, realistycznego wniosku na podstawie podsumowania dowodów z kroków czwartego i piątego. Obejmuje także określenie poziomu wiary w nową myśl w skali od zera do stu procent (Greenberger i Padesky, 2015).
- Krok siódmy polega na ponownej ocenie nastroju (Greenberger i Padesky, 2015). Obejmuje ponowne zmierzenie nasilenia pierwotnych emocji (Greenberger i Padesky, 2015). Zazwyczaj po sformułowaniu myśli zrównoważonej poziom lęku czy smutku ulega znaczącej redukcji (Greenberger i Padesky, 2015).
Dialog sokratejski i pytania testujące
W celu ewaluacji gorącej myśli i wykrycia zniekształceń poznawczych stosuje się metodę dialogu sokratejskiego (Beck, 2011). Polega ona na stawianiu konkretnych pytań sprawdzających:
- Jakie są obiektywne dowody na to, że ta myśl jest w stu procentach prawdziwa, a jakie są dowody przeciwne?
- Czy istnieje alternatywne, bardziej prawdopodobne wyjaśnienie tego wydarzenia?
- Co w tej sytuacji jest najgorszym możliwym scenariuszem. Jak można by sobie z nim poradzić. Co jest scenariuszem najbardziej realistycznym?
- Jaki jest realny efekt wierzenia w tę myśl, a co zmieniłaby zmiana myślenia?
- Gdyby przyjaciel znalazł się w identycznej sytuacji i miał takie myśli, jaka rada zostałaby mu udzielona?
Eksperymenty behawioralne
Same dyskusje werbalne bywają niewystarczające, jeśli dysfunkcyjne przekonanie jest głęboko zakorzenione (Beck, 1967; Greenberger i Padesky, 2015). Wówczas najskuteczniejszą metodą stają się eksperymenty behawioralne (Beck, 2011; Greenberger i Padesky, 2015). Eksperyment behawioralny to praktyczny test. Ma on na celu bezpośrednie sprawdzenie trafności negatywnych przewidywań w świecie rzeczywistym (Beck, 1967; Greenberger i Padesky, 2015).
Przykładowo, jeśli pracownik uważa, że zadanie pytania na zebraniu wywoła wyśmianie przez zespół, planuje się eksperyment. Pracownik zadaje jedno proste pytanie podczas narady i zapisuje realne reakcje otoczenia (Beck, 1967; Greenberger i Padesky, 2015). Wynik eksperymentu empirycznie obala zniekształcenie poznawcze, pozwalając na trwałą zmianę przekonań (Greenberger i Padesky, 2015).
Modyfikacja przekonań kluczowych
Gdy zniekształcenia poznawcze zostaną opanowane na poziomie myśli automatycznych, praca terapeutyczna przechodzi do kolejnego etapu. Obejmuje ona modyfikację głębszych struktur, takich jak przekonania kluczowe (Beck, 1967, 2011; Greenberger i Padesky, 2015). Stosuje się do tego Arkusz Przekonań Kluczowych, technikę wykresu kołowego oraz budowanie nowych, elastycznych schematów osobistych (Beck, 2011).
Zniekształcenia poznawcze to naturalny element ludzkiej natury
Zniekształcenia poznawcze stanowią uniwersalny, wpisany w ludzką naturę mechanizm, który pod wpływem presji środowiskowej, predyspozycji biologicznych oraz trudnych doświadczeń rozwojowych ulega usztywnieniu, stając się źródłem cierpienia psychicznego, błędów zarządczych oraz konfliktów relacyjnych (Beck, 2011; Rosenthal i Pittinsky, 2006).
Świadomość istniejących pułapek myślowych stanowi pierwszą linię obrony. Opanowanie umiejętności rozpoznawania własnych zniekształceń poznawczych, weryfikowania ich w oparciu o obiektywne fakty oraz zastępowania ich myśleniem zrównoważonym prowadzi do rozwoju elastyczności psychicznej (Beck, 1967; Greenberger i Padesky, 2015). Zarówno w życiu osobistym, jak i na szczeblach zarządczych w biznesie, zdolność do obiektywnej analizy własnych procesów myślowych stanowi fundament dojrzałości, odporności emocjonalnej oraz trafności podejmowanych decyzji (Beck, 2011; Rosenthal i Pittinsky, 2006).
Bibliografia
- American Psychiatric Association. (2000). Diagnostic and statistical manual of mental disorders. American Psychiatric Association.
- Barriga, A. Q., Gibbs, J. C., Potter, G. B. i Liau, A. K. (2005). Cognitive distortion and its restructuring in young offenders. Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology, 34(3), 482-491.
- Beck, A. T. (1967). Depression: Clinical, experimental, and theoretical aspects. Hoeber Medical Division, Harper & Row.
- Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F. i Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression. Guilford Press.
- Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond. The Guilford Press.
- Burns, D. D. (2005). Radość życia, czyli jak zwyciężyć depresję. Terapia zaburzeń nastroju (tłum. J. Sugiero). Wydawnictwo Zysk i S-ka.
- Ellis, A. (1962). Reason and emotion in psychotherapy. Lyle Stuart.
- Greenberger, D. i Padesky, C. A. (2015). Umysł ponad nastrojem. Zmień nastrój poprzez zmianę sposobu myślenia (tłum. R. Andruszko). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- Rosenthal, S. A. i Pittinsky, T. L. (2006). Narcissistic leadership. The Leadership Quarterly, 17(6), 617-633.
